Thứ Tư, 24 tháng 3, 2010

Cố đô Huế hồi sinh ngói quý lưu ly

Sau hơn 100 năm mai một, các nghệ nhân tài hoa đất Cố đô Huế đã hồi sinh sản phẩm ngói quý lưu ly, loại ngói chuyên dụng để xây hoàng cung khi xưa.
Theo các cuộc khai quật khảo cổ học, cho thấy người Việt đã sản xuất và sử dụng gạch ngói từ cả nghìn năm về trước, đặc biệt là ở vùng đồng bằng Bắc Bộ mà trung tâm là Thăng Long - Hà Nội. Nhưng gạch ngói tráng men là những sản phẩm cao cấp hơn, thì được chế tạo trong nước muộn hơn rất nhiều, chỉ mới cách đây khoảng 2 thế kỷ, thế hiện rất rõ trong kiến trúc xây dựng cung đình Huế.

Chỉ tính riêng các loại gạch ngói tráng men dùng để trang trí ở các công trình kiến trúc thuộc Quần thể di tích Huế đã có đến 42 loại với kiểu dáng phong phú, hoa văn chữ thọ, chữ vạn, tứ tượng, thiên địa, hoa thị, ô trám, quy giáp, hoa chanh, bầu rượu. Ngói quý, đặc biệt nhất là ngói thanh lưu ly và hoàng lưu ly. Xưa, loại ngói này được sản xuất nhằm phục vụ cho kiến trúc cung đình triều Nguyễn.

Mái nhà được lợp bằng ngói  hình ống có tráng men thường gọi là ngói Thanh lưu ly (nếu có màu xanh) hoặc Hoàng lưu ly (nếu có màu vàng) theo kiểu “trùng lương trùng thiềm” (kiểu nhà kép hai mái trên một nền). Theo màu men, ngói lưu ly chia làm ba loại: hoàng lưu ly, thanh lưu ly, và bích lưu ly. Còn theo hình dạng và vị trí sử dụng, ngói lưu ly được đặt các tên là ngói ống, ngói âm, ngói dương, ngói câu đầu, ngói trích thủy, ngói liệt.

Các chúa Nguyễn cho thiết lập “Nê ngoã tượng cục”, một quan xưởng chuyên sản xuất ngói để cung ứng cho triều đình nhà chúa. Xưởng đó toạ lạc gần giang cảng Thanh Hà, hạ lưu sông Hương. Ngày nay nó còn lưu lại di tích qua địa danh xóm Ngõa Tượng (nghĩa đen là thợ ngói), tên một xóm nhỏ nằm giữa hai làng La Khê và Địa Linh, thuộc xã Hương Vinh, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên-Huế.

Đến tháng 12 năm 1810, nhà vua cho mời một số chuyên gia làm gạch ngói từ Trung Quốc đến Huế để nung ngói lưu ly các sắc xanh, vàng, lục ở Khố Thượng (phường Long Thọ) để công tượng học theo. Được sự hướng dẫn nhiệt tình của các thợ người Hoa ấy, những người thợ Việt tiếp thu công nghệ một cách nhanh chóng. Từ đó, ngói lưu ly được sản xuất tại Long Thọ, liên tiếp trong 75 năm (1810-1885). Đến năm Thìn (1904) cơ sở sản xuất ngói lưu ly ở Long Thọ bị trận bão lớn xóa sổ và nghệ thuật sành sứ này mất hẵn!

Năm 1909, cần phải lợp lại mái hoàng cung, Bộ Công tìm đến ông Bogaert, một kỹ nghệ gia người Pháp cư trú ở Long Thọ để yêu cầu ông sản xuất ngói tráng men. Một thời gian sau, ông này đã cung ứng được loại ngói phù hợp với các kiểu kiến trúc cung đình. Nhưng rồi năm 1945, nghề làm ngói lưu ly lại bị gián đoạn hoàn toàn.

Theo Kế hoạch của UNESCO về việc bảo vệ, tu sửa và phát huy giá trị quần thể di tích Huế có đề nghị thiết lập một cơ sở đúc gạch ngói. Vì nhu cầu bức thiết cần có ngói tráng men, để dùng vào việc trùng tu di tích, Trung tâm bảo tồn di tích Cố đô Huế bắt đầu cất công đi tìm các nghệ nhân, tìm nguồn nguyên liệu…

Năm 1990, sau nhiều lần thử nghiệm thất bại, Xưởng phục chế vật liệu xây dựng cổ thuộc Trung tâm bảo tồn di tích Cố đô Huế mới sản xuất được mẻ gạch ngói tráng men đầu tiên. Ông Nguyễn Văn Chi, một nghệ nhân về sản xuất đồ gốm tráng men được mời từ Hà Nội vào để giúp đỡ về kỹ thuật xây lò nung, làm khuôn, nhồi đất, tạo xương, pha chế men…theo công nghệ truyền thống.

Mẻ ngói Thanh lưu ly, Hoàng lưu ly đầu tiên ra lò trong sự chờ đợi thấp thỏm của lãnh đạo ngành văn hoá, và lãnh đạo Trung tâm Trùng tu Di tích Huế. Không phụ lòng tin của mọi người, những viên ngói Thanh lưu ly, Hoàng lưu ly vừa ra lò là được đón nhận. Sau đó, trong hơn 10 năm (1987 - 1998) Ông Chi đã sản xuất 40 vạn viên ngói Thanh lưu ly và Hoàng lưu ly, vừa trùng tu Huế vừa góp phần trùng tu các di tích lịch sử văn hoá trong cả nước bị xuống cấp, cũng như xây dựng những công trình hiện đại, có kiểu kiến trúc cổ. Một dự án cấp quốc gia cũng được xây dựng, để tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện công nghệ sản xuất ngói lưu ly. Công ty xây lắp Thừa Thiên Huế là đơn vị thực hiện dự án. Cuối năm 2002, dự án này thành công hoàn toàn, nghề làm ngói lưu ly tại Huế được phục hồi toàn diện.

Sau hơn 100 năm mai một, với sự hồi sinh của kỹ thuật thủ công truyền thống, bằng bàn tay các nghệ nhân giỏi nghề, giờ đây sản phẩm ngói lưu ly vẫn giữ được những đường nét và gam màu cổ điển.

Báo Đất Việt