Thứ Hai, 9 tháng 1, 2012

Bắc Giang: Kiến trúc chùa cổ Sùng Quang

“…Phúc Tằng, Phúc Long đẳng xã có chùa Sùng Quang là nơi cổ tích danh lam, phía trước có dãy núi lớn Chu Tước hình thể đẹp, phía sau huyền vũ suối nước xanh xanh uốn lượn. Tả Thanh Long dẫn dòng nước đăng khoa như dải hoa bạc bao quanh. Hữu Bạch Hổ dãy núi xanh như hình giá bút ngọc chầu về. Ở giữa mở ra một khu đất Phật cao sáng, thiêng liêng, là nơi quốc dân thường đến cầu khẩn từ lâu rất linh thiêng, ứng nghiệm…”. Đó là lời tựa trong văn bia còn lưu giữ ở chùa Sùng Quang (chùa Phúc Tằng)- một di tích kiến trúc, nghệ thuật đẹp tiêu biểu được xây dựng cách ngày nay gần 400 năm.



Chùa Sùng Quang trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 thuộc xã Phúc Long, tổng Hoàng Mai, huyện Yên Dũng. Sau nhiều lần chia tách địa giới hành chính đến nay, chùa Sùng Quang thuộc xã Tăng Tiến, huyện Việt Yên, cách thành phố Bắc Giang khoảng 8km về phía Nam.


Theo một số nguồn tài liệu còn lưu giữ được ở di tích cho biết, chùa Sùng Quang được tu sửa lớn vào năm 1631. Điều đó cho ta thấy, chùa Sùng Quang được xây dựng vào đầu thế kỷ XVII hoặc có thể trước đó vào thế kỷ XVI, bởi chùa được xây dựng rồi, đến năm 1631 chùa được tiến hành tu sửa. Hơn nữa, như lời tựa trong văn bia đã ghi rõ, chùa Sùng Quang khi xưa là trung tâm Phật giáo lớn của cả vùng, có nhiều người đến đây lễ cầu khẩn rất linh ứng. Vậy ngay từ ban đầu chùa Sùng Quang được xây dựng có quy mô khá rộng lớn, hoành tráng. Dù rằng, chùa được xây dựng vào thời gian nào đi chăng nữa thì ngôi chùa hiện nay vẫn giữ được quy mô kiến trúc lớn, chạm khắc đẹp thu hút khách thăm quan, nghiên cứu từ nhiều nơi về đây.


Trải qua sự thăng trầm của lịch sử, của thiên tai, chùa Sùng Quang đã bị tàn phá hư hỏng một số hạng mục công trình. Tuy nhiên, chùa luôn được nhân dân góp công sức, tiền của trùng tu, tôn tạo nhiều lần nên về cơ bản, chùa vẫn giữ được nét đặc trưng kiến trúc và mỹ thuật trang trí của ngôi chùa cổ xưa.

Chùa Sùng Quang hiện nay nằm ở trung tâm của làng Phúc Tằng, ngoảnh nhìn hướng Nam ghé Tây. Chùa Sùng Quang gồm các hạng mục công trình như: Tam bảo, nhà Mẫu, nhà Tổ. Tam bảo có kết cấu kiến trúc theo kiểu chữ đinh (J) bao gồm toà tiền đường và toà thượng điện. Nhìn bao quát bên ngoài, du khách dễ dàng nhận ra ngay đây là công trình tôn giáo độc đáo hiếm có trên đất Bắc Giang. Độc đáo không chỉ về quy mô kiến trúc mà nổi bật hơn là các mảng chạm khắc trong chùa mà đến nay ít thấy di tích nào ở tỉnh Bắc Giang có được như vậy.

Du khách đến thăm chùa Sùng Quang, trước mắt là toà tiền đường rộng lớn được dựng theo kiểu chồng diêm, hai tầng mái. Tiền đường gồm 5 gian, mái lợp ngói mũi hài cổ, tường xây gạch kín. Tầng hai được bao quanh bởi các chấn song gỗ tiện tròn, phía dưới có gắn hoa chanh trang trí tạo sự thông thoáng cho di tích. Kết cấu vì toà tiền đường kiểu con chồng giá chiêng, tiền kẻ hậu bẩy. Về điêu khắc trang trí toà tiền đường đơn giản không có chạm khắc cầu kỳ nhưng càng nhìn kỹ từng chi tiết, từng kết cấu gỗ ta càng thấy rõ sự khéo léo tinh tế của nghệ nhân xưa. Các dép hoành được chạm khắc đơn giản đề tài là các con giống cách điệu. Các góc đao, bờ chảy được thiết kế rất khoa học, bằng hệ thống xà ngang, xà dọc, đấu kê, trụ đỡ kẻ ngồi, ta có cảm giác như toàn bộ sức nặng của công trình dồn vào 4 góc đao chịu lực, ngày đêm gồng mình nâng đỡ trường tồn cùng thời gian.

Nhìn tổng thể toà tiền đường ta thấy toát lên một vẻ đẹp kiến trúc cổ kính, riêng có ở chùa Sùng Quang. Một trong số ít di tích chùa có kiến trúc nghệ thuật độc đáo nhất ở Bắc Giang còn tồn tại cho tới ngày nay.

Vào bên trong là toà thượng điện gồm 5 gian kéo dài, tường xây gạch chỉ để mộc. Kết cấu vì nóc theo kiểu chồng rường, cốn mê. Các cột được liên kết với nhau bởi hệ thống hoành.

Về điêu khắc toà thượng điện có phần cầu kỳ, phong phú về đề tài, da dạng về hình thức. Đáng chú ý hơn cả là ba bức chạm ở vì trước toà thượng điện. Bức giữa được chạm khắc đề tài tiên cưỡi rồng lúc ẩn, lúc hiện trong mây, hình chim thú cách điệu, trông rất sinh động nhưng cũng rất gần gũi. Bức chạm bên hữu tuyệt đẹp với các đề tài là hình các con vật đời thường như chó, chim, sóc, dơi và hình hoa sen. Hình tượng các con vật ở đây được nghệ nhân dân gian khéo tạo ở các tư thế khác nhau khá sinh động. Bông sen chúm chím nở trong nắng bình minh, chim thì lại như đang tìm về tổ, đôi sóc đang ngơ ngác gọi nhau, dơi thì đang bay lượn tìm kiếm mồi ban đêm, chú chó thì ngoe ngẩy cái đuôi mừng rỡ…Qua bức chạm đề tài các con vật này thể hiện cuộc sống đời thường của người dân thôn quê Việt Nam.

Bức chạm bên tả còn khá nguyên vẹn được chạm khắc đề tài là những con vật đời thường và cỏ cây hoa lá như hổ, chim, dơi, cá. Hình tượng cá như đang bơi lội tung tăng dưới ánh trăng, hổ thì đang chăm chú rình mồi, dơi treo mình trên vách ngủ, chim nằm trong tổ như đang ấp trứng. Qua bức chạm này cho ta thấy vòng tròn khép kín của sự sống có ngày và đêm, của đạo Phật có quá khứ, hiện tại và tương lai.

Như vậy, qua các đề tài được chạm khắc ở chùa Sùng Quang cho ta thấy sự sống của muôn loài thật phong phú đa dạng, thể hiện đạo lý của đạo Phật (sinh- lão- bệnh- tử). Ngoài giá trị về mặt điêu khắc, chùa Sùng Quang còn có giá trị về lịch sử, văn hoá. Đây là nơi lưu giữ các tài liệu, hiện vật cổ quý như bia đá có niên hiệu Đức Long thứ 3 (1631), Vĩnh Hựu thứ 3 (1737), hệ thống tượng Phật tạc bằng chất liệu gỗ mít theo quy chuẩn, sơn thếp vàng đẹp gồm hơn 40 pho…Đây là những hiện vật gốc giúp chúng ta phần nào xác định niên đại di tích cũng như tìm hiểu về các phong tục tập quán của vùng đất cổ nơi đây từ xưa đến nay. Hàng năm, lễ hội chùa Sùng Quang được tổ chức vào ngày 4 tháng Giêng với nhiều hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống đặc sắc thu hút đông đảo du khách xa gần đến tham dự.

Vẻ đẹp kiến trúc và mỹ thuật điêu khắc ở chùa Sùng Quang đã tạo nên sức hấp dẫn du khách thập phương về đây tham quan, nghiên cứu, góp phần bảo tồn và phát huy di sản văn hóa. Với những giá trị nổi bật về mặt kiến trúc nghệ thuật, ngày 27 tháng 12 năm 2011 chùa Sùng Quang được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định xếp hạng là di tích cấp Quốc gia.

Dương Thị Ánh